Türkçe’de zaman ekleri (Örnekli)

Türkçe’de eski zamanlardan ber fiil çekiminde kullanılan zaman ekleri geçmiş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman ve geniş zaman olarak karşımıza çıkar.

Geçmiş Zaman (Dili Geçmiş Zaman):

Tanım: Fiilin belirttiği iş ve oluşun, içinde bulunulan zamandan önce yapıldığını ve kesinlikle bittiğini ifade eder. Fiillere -dı, -di, -du, -dü, (-tı, -ti, -tu, -tü) ekleri getirilerek yapılır.

Görülen Geçmiş Zaman Olumlu:

Öğretmen, dün bize geldi.
Dün dersimizde konuları tekrar ettik.
Bütün sorulara doğru cevap verdim.

Görülen Geçmiş Zaman Olumsuz:

Ahmet geçen yıl derslerine çok çalışmadı.
Ödevlerimizi bitirmedik.
Geçen hafta kelimelerin hepsini ezberlemedim.
Görülen Geçmiş Zaman Soru:
Bütün sorulara cevap verdin mi?
Konuyu anladınız mı?
Sınavın sonuçlarını açıkladılar mı?

Kullanımı:

1. Fiilin, işin geçmişte yapıldığını ve kesinlikle bittiğini ifade eder.
Dün akşam eve geç saatlerde gitti.
Sınav bir saat önce bitti.

2. Gerçekleşen fiil ve iş anlatan kişi tarafından bilinmektedir.
Dün İstanbul’a kar yağdı.
Öğretmenciler, öğretmenlerine şiir yazdı.

3. Yaşadığımız ve gördüğümüz olayları anlatmak için kullanılır.
Ayağı kaydı, düştü.
Dün sabaha kadar ders çalıştım.

Not: Bazen Görülen geçmiş zaman yerine Geniş zaman kullanılabilir.

Not: FıSTıKÇı ŞaHaP harflerinden sonra -tı, -ti, -tu, -tü ekleri gelir.

Annesine yardım etti.

Not: Belirli geçmiş zaman, fiillerin dışında isimlere de gelebilir.

Bir öğretmenimiz vardı. İyi kalpli ve yardımsever biriydi.

Dün hava çok güzeldi.

Gelecek Zaman Eki (-ecek):

Fiil kök veya gövdesine gelerek daha sonra yapılacak olan bir işin vb. bildirilmesini sağlar:

Oraya gideceğim ve onu göreceğim.
Bilmez ki giden sevgililer dönmeyecekler.
Ömrüm böyle esrarlı geçecek ses vermeden.

Zaman anlamını kaybedip yapım eki olarak da kullanılır; sıfat-filler yapar; bu sıfat-fiiller isimleşebilir:

Sana dar gelmeyecek makberi kimler kazsın?
Buralar yaşanılacak yerler değil.
Geleceğini garantiye almalısın.
Alacaklı gibi duruyorsun.
Soğuk içecekler satılır mı burada?
Yakacakları yazdan hazırlamalı.

Geniş Zaman Eki (-r, -ar, -er):

Fiil kök veya gövdesine gelerek söz konusu olan işin vb. geçmiş, şimdiki ve gelecek zamanların tümüne ait olduğunun, yani her zaman tekrarlandığının bildirilmesini sağlar:

Seni ancak ebediyyetler eder istiab.
Ağlarım, ağlatamam; hissederim, söyleyemem
Yaş otuz beş! yolun yarısı eder.

Hiç yolcusu yokmuş gibi sessizce alır yol;
Sallanmaz o kalkışta ne mendil ne de bir kol.

Her duvar, her kovukta şimdi niye
Bir büyük göz niyaz eder, ağlar
“Bitsin artık bu gizli şüphe!” diye?

Bu ek zaman anlamını yitirip yapım eki olarak da kullanılarak sıfat-fiiller yapar; bu sıfat-fiiller de isimleşebilir:
Benzer soruları daha önce cevaplamıştım.
Seninki çekilir dert değil.
Okur yazar oranı sürekli artıyor.
Uyurgezer, uçaksavar, yanardöner, benzerleri…

Geniş zamanın olumsuz çekiminde bu ekin kullanımı biraz izah gerektirir. Bazı şahıslarda olumsuzluk ekinden sonra geniş zaman eki gelmezken bazılarında da “z” olarak kullanılır:
Gel-i-r-im→gel-me-m ek yok
Gel-i-r-sin→gel-me-z-sin z
Gel-i-r→gel-me-z z
Gel-i-r-iz→gel-me-y-iz ek yok
Gel-i-r-siniz→gel-me-z-siniz z
Gel-i-r-ler→gel-me-z-ler z

Hiç yolcusu yokmuş gibi sessizce alır yol;
Sallanmaz o kalkışta ne mendil ne de bir kol.

Şimdiki zaman:

Tanım: Şimdiki zaman, fiilin belirttiği işin içinde bulunduğumuz zamanda başladığını ve devam etmekte olduğunu bildirir. Fiile –yor eki getirilerek yapılır.

Şimdiki Zaman Olumlu:

Şimdi ders anlatıyor.

Çocuklar bahçede futbol oynuyorlar.

Öğrencilerin sınavlarını okuyorum.

Not: Eğer fiil a, e harfleri ile bitiyorsa a, e harfleri ı, i, u, ü harflerine dönüşür. Olumsuzda bu değişme olmaz.

dinle + yor dinliyor

başla + yor başlıyor

oyna+ yor oynuyor

Öğrenciler otobüs bekliyor. (beklemek)

Öğretmen konuyu tekrarlıyor. (tekrarlamak)

Bahçıvan bahçeyi suluyor. (sulamak)

Bu kural tek heceli iki fiil için de geçerlidir.

de + yor diyor

ye + yor yiyor

Şimdiki Zaman Olumsuz:

Öğretmen öğrencilere kötü not vermiyor.

Ben sigara içmiyorum.

Öğrenciler derste hiç konuşmuyor.

Not: Türkçede olumsuzluk eki ma, me ekleridir. Fakat Şimdiki zamanda -mı, -mi, -mu, -mü eklerine dönüşür. Soru eki ile olumsuzluk eki birbiriyle karıştırılmamalıdır. Olumsuzluk eki Şimdiki zamandan önce, Soru eki ise Şimdiki zamandan sonra gelir.

koş – mu (Olumsuzluk eki) – yor mu (Soru Eki) – yum?

Şimdiki Zaman Soru:

Anneni çok özlüyor musun?

Öğretmeninizi seviyor musunuz?

Sen beni tanıyor musun?

Not: Şimdiki zaman anlamı -makta, -mekte ekleriyle de sağlanır.

Şimdi ders çalışmaktalar.

(Şimdi ders çalışıyorlar.)

Ayak sesleri duymaktayım.

(Ayak sesleri duyuyorum.)

Kullanımı:

1. Fiilin içinde bulunulan zaman içerisinde ve konuşma anında yapılmakta olduğunu anlatır.

Şimdi, odasında ders çalışıyor.

Bütün çocuklar, dışarıda oyun oynuyorlar.

2. Şimdiki Zaman, Geniş Zaman yerine kullanılır.

Her gün düzenli olarak iki saat ders çalışıyor.

(Her gün düzenli olarak iki saat ders çalışır.)

Babam hiç sigara kullanmıyor.

(Babam sigara kullanmaz.)

3. Şimdiki Zaman Gelecek Zaman yerine kullanılır.

Bekleyin biraz sonra ben de geliyorum .

(Bekleyin biraz sonra ben de geleceğim.)

Yarın sabah yola çıkıyoruz.

(Yarın sabah yola çıkacağız.)

4. Şimdiki zaman, Duyulan geçmiş zaman yerine kullanılır.

Geçen hafta annesinin ve babasının yanına gidiyor ve onları çok üzüyor.

(Geçen hafta annesinin ve babasının yanına gitmiş ve onları çok üzmüş.)

Dün akşam babasına kızıyor ve evden çıkıp gidiyor.

(Dün akşam babasına kızmış ve evden çıkıp gitmiş.)

Not:et, git, tat fiillerinde t harfi d harfine dönüşmektedir.

Bütün yemeklerden tadıyor.
Nereye gidiyorsun?
Babasına yardım ediyor.

- Advertisement -
Paylaş
İnternet teknolojileri ve davranış sosyolojisi uzmanı. Seo ve behavior changer olarak internet hayatına devam ediyor. Az mentalist, çok okuyucu. Son internet bükücü...